Tản mạn về “Ếch ngồi đáy giếng”

Published on October 27, 2012   ·   No Comments

 

Chúng ta đã đều biết đến câu thành ngữ “Ếch ngồi đáy giếng” ám chỉ những người hiểu biết nông cạn nhưng lại luôn muốn chứng tỏ mình tài giỏi  hơn người nên khoác lác, ba hoa và cuối cùng nhận lãnh một hậu quả.

Thành ngữ trên có nguồn gốc từ một ngụ ngôn dân gian: Có một con ếch, do một sự ngẫu nhiên nào đó, ngay từ khi sinh ra đã ở trong một cái giếng nọ. Sống cùng với ếch ở trong giếng chỉ có vài con nhái, cua, ốc nhỏ. Từ dưới đáy giếng nhìn lên, ếch ta chỉ thấy một khoảng trời bé bằng cái vung. Nó nghĩ: Tất cả vũ trụ chỉ có vậy, vì thế ếch tự coi mình là chúa tể. Hàng này, nó cất tiếng kêu ồm ộp làm vang động cả giếng khiến các con vật bé nhỏ kia hoảng sợ. Nó càng lấy làm oai.

Nhưng năm ấy có một trận mưa thật to. Nước trong giếng dềnh lên, tràn vào bờ, đưa ếch ta ra ngoài. Quen thói cũ, ếch nhâng nháo nhìn lên trời, nó bỗng thấy cả một bầu trời rộng lớn hơn nhiều cái khoảng trời nó vẫn thấy. Ếch ta không tin và thấy bực bội vì điều đó. Để ra oai, nó cất tiếng kêu ồm ộp. Vị chúa tể hy vọng là sau những tiếng kêu của mình, mọi thứ phải trở lại như cũ. Nhưng bầu trời vẫn là bầu trời. Còn con ếch vì mải nhìn lên trời đã không chú ý đến xung quanh nên đã bị một con trâu đi qua dẫm bẹp.

Câu chuyện đã đặt ra mấy vấn đề:

Về môi trường sống tự nhiên: ếch sống trong môi trường giếng, có thể do ngẫu nhiên mà cũng có thể là do sở thích của họ hàng nhà ếch nữa(Giếng đâu thì ếch đó). Môi trường này có ảnh hưởng đến tính cách, nhận thức của đối tượng, như dân gian nói “ở bầu thì tròn, ở ống thì dài”.

Về môi trường xã hội: sống cùng với ếch ở trong môi trường tự nhiên là cái giếng có một “cộng đồng xã hội” gồm: nhái, cua, ốc nhỏ … nhưng ếch nhâng nháo, xấc xược tự coi mình là chúa tể và lấy đó làm oai. Như vậy ếch đã làm vẩn đục môi trường xã hội. Quan hệ ứng xử công bằng, văn minh, hiểu biết giữa “chúa tể” ếch với cư dân đã bị phá vỡ. Tiếng kêu ồm ộp làm vang động cả giếng khiến các con vật bé nhỏ hoảng sợ là kiểu ngôn ngữ “miệng nhà quan có gang có thép”.

- Về nhận thức thế giới: vì ếch sống trong môi trường như vậy nên nó nhìn thế giới bên ngoài qua cái miệng giếng. Vì vậy ếch hiểu biết ít do điều kiện tiếp xúc hẹp. Nhưng bi kịch của ếch là đã không nhận ra điều đó, ếch cho mình tài giỏi hơn người, thật đúng là “thùng rỗng kêu to”.

Về tính cách: ếch thể hiện rõ tính chủ quan trong suy nghĩ, lời nói và hành động. Với cộng đồng ếch huênh hoang, hợm hĩnh “coi trời bằng vung”.

Bốn yếu tố này có mối quan hệ điều kiện – kết quả hoặc nguyên nhân – hậu  quả với nhau. Cái này là tiền đề cho cái kia.

Một triết gia nào đó đã nói: sự lặp lại lần thứ nhất là một bi kịch, lặp lại lần thứ hai là một hài kịch.

Cuộc đời của ếch phải chẳng đi từ bi kịch đến hài kịch.  Cái kết cục của ếch chẳng ai xót thương mà nó lại mang tính hài hước để giúp chúng ta đi đến một bài học ngụ ngôn: số phận của những người thiếu hiểu biết do nhận thức kém mà lại huênh hoang, hợm hĩnh thì sẽ phải trả bằng những thất bại chua xót khi tiếp xúc với thực tiễn phong phú và sinh động,  mà khi hiểu ra thì sự đã rồi.

Chung quanh chúng ta có rất nhiều người mắc chứng bệnh “ếch ngồi đáy giếng” ở một mức độ nào đó. Nguyên nhân không chỉ do môi trường tự nhiên mà còn do môi trường xã hội, môi trường giáo dục, với người lớn thì do cả môi trường công tác bao gồm cả địa vị, chức vụ, quyền hạn, các mối quan hệ … Tôi được biết trong cơ quan nọ có một cô là vợ xếp. Vì là vợ xếp nên mọi người cũng có phần kiêng nể, lâu ngày cô ta sinh ra thói hợm mình cho rằng mình giỏi hơn người. Cái gì mình nói cũng là đúng, ai góp ý cũng chẳng nghe, thậm chí là lí sự cùn “cãi chày cãi cối”. Đó cũng là một kiểu “ếch ngồi đáy giếng” khôi hài khá phổ biến trong cơ quan công sở hiện nay.

Tôi nghĩ vấn đề ếch ngồi đáy giếng này chỉ có thể thay đổi bằng nhận thức. Điều quan trọng là chúng ta cần biết chúng ta dốt và cố gắng học hỏi. Phải có tính khiêm nhường, điều gì biết thì nói biết còn điều gì không biết thì bảo không biết, đó cũng là một cách để thoát khỏi tình trạng “ếch ngồi đáy giếng”.

Thậm chí là nếu không thay đổi nhận thức thì dù được “ngồi trên cây” ếch ta vẫn coi trời bằng vung thôi. Vậy phải chăng bản chất của ếch là vậy – “non sông dễ đổi, bản tính khó dời” !

Hegel – triết gia Đức nói: “Cái gì hợp lý thì tồn tại, cái gì tồn tại thì hợp lý”. Ếch bị một con trâu đi qua dẫm bẹp là một kết thúc hợp lí bởi kiểu tư duy của ếch không thể tồn tại theo logic của nhận thức.

Tình cờ tôi đọc được bài “Năm mức độ dốt” (Five orders of ignorance) có thể tóm tắt như sau:

Dốt độ 0: có nghĩa là không dốt - có kiến thức về một lĩnh vực nào đó và có thể chứng minh được kiến thức của mình. Tri thức mênh mông, biển học vô bờ, vậy nên giỏi trong  chuyên môn và luôn trau dồi học tập “học, học nữa học mãi” là điều đáng quí .

Dốt độ 1: là loại thiếu kiến thức nhưng phải biết là mình thiếu kiến thức. Thiếu kiến thức nhưng có nhận thức, vậy cũng chưa đến nỗi nào. Thiếu kiến thức thì khiêm tốn, cố gắng học hỏi để  nâng cao chuyên môn và mở rộng hiểu biết.

Dốt độ 2: thiếu kiến thức và thiếu nhận thức – dốt mà còn không nhận thức được tình trạng dốt của mình . Có lẽ trường hợp “cô vợ xếp” tôi kể trên đây là loại này. “Ếch ngồi đáy giếng” là kiểu dốt độ 2. Loại này khá phổ biến trong xã hội. Tai hại hơn là họ rất tự tin vào “hiểu biết sai” của mình, đôi khi trích dẫn cả nguồn tư liệu sai trái để bao biện cho mình do không đủ  trình độ để thẩm định được độ tin cậy của tư liệu. Vì vậy nên khi tranh biện thường hay hàm hồ : “tôi lấy từ sách này, sách kia, do ông này ông nọ viết …” . Có khi họ lấy cái sai của mình để “dạy bảo” người khác.

Dốt độ 3: thiếu quá trình – có nghĩa là không chỉ không biết mình không biết, mà còn không có cách nào để cải thiện tình trạng đó. Tôi e rằng trường hợp “cô vợ xếp” kể trên nếu không biết tự nhận thức thì sẽ chuyển từ dốt độ 2 sang dốt độ 3.

Dốt độ 4: dốt toàn diện – loại này xin miễn bàn. Dân gian có chuyện vui “Dốt có chuôi” để hài kịch hóa loại dốt này.

Ếch ngồi đáy giếng coi trời bằng vung không chỉ là nhận xét khái quát về  những người không biết tự lượng cái nhìn hạn hẹp của mình hay không biết cái tri thức bị giới hạn của mình trước cái bao la rộng lớn của tri thức nên đã có những suy đoán hồ đồ về sự vật. Tuy nhiên cũng có thể coi như đây là một qui luật tâm lý học:  sự vật được tri giác như thế nào là do nơi vị trí đứng của chủ thể tri giác.

Con ếch chưa ra khỏi cái giếng bao giờ, nó không biết rằng thế giới bên ngoài rộng lớn lắm khó khăn nhiều lắm, mọi thứ tuyệt vời lắm. Khoảng cách từ miệng giếng đến bầu trời là chặng đường nhận thức thế giới không dễ dàng gì nếu ta không gạt bỏ tự ngã,   biết  cầu thị, không cố chấp …

Hegel nói: “Ai nhìn nhận thế giới một cách hợp lý thì thế giới cũng nhìn nhận người đó một cách hợp lý”.

Đó là một chân lí.

Lê Đức Thịnh

Comments

comments

Facebook đã xóa account giả mạo VangAnh & TTXVA

Thông báo về các websites, groups, blogs GIẢ MẠO

Các tình yêu ủng hộ VangAnh và TTXVA thật, tẩy chay và chống giả mạo nhé, thx!

Comments (0)




Quảng Cáo
diemtin

Điểm Tin Thứ Ba 7/04/2015

Bản tin hàng ngày được đăng vào lúc 8h sáng Những tin tức nổi bật sẽ được post ...
Find us on Facebook
Quảng Cáo
Tin Nổi Bật Trong ngày
Cờ Nhân Sinh

Dự án quốc kỳ Việt Nam thế kỷ XXI : Để cáo chung mâu thuẫn ý thức hệ và mở ra triển vọng hòa giải – thịnh vượng

TTXVA BIÊN TẬP Kể từ hồi 8 tháng 12 năm 2013, nhóm biên tập TTXVA đã thiết lập kênh ...
thochuctet

Bài thơ chúc Tết đan lồng vào nhau

  CUNG kính mời nhau chén rượu nồng CHÚC mừng năm đến, tiễn năm xong TÂN niên phúc lộc khơi ...
traitimvn

VIỆT NAM CẦN THAY ĐỔI QUỐC KỲ ĐỂ THỊNH VƯỢNG và HOÀ HỢP DÂN TỘC

LTS: Đất nước Việt Nam sẽ có những đổi thay lớn lao trong thời gian sắp tới. ...
vinhansinh-2014

Giấc mơ VangAnh

  CỜ NHÂN SINH MỪNG XUÂN 2014 CỜ NHÂN SINH MỪNG XUÂN 2013 Một phút trãi lòng: NIỀM TIN VÀO ...
The journey together (Daniel Gerhartz)

Anh sẽ đợi, khi mọi người ngủ hết

TTXVA BIÊN TẬP Một thi phẩm của nữ tác giả Olga F. Berggolts (Ольга Фёдоровна Берггольц, 1910 - 1975). Nguyên tác ...
Jeune femme en robe bleue (Lương Xuân Nhị)

Tà áo xanh

TTXVA BIÊN TẬP Sáng tác : Đoàn Chuẩn Diễn ca : Ánh Tuyết Gió bay từ muôn phía tới đây ngập hồn ...
Vì yêu

Vì yêu

TTXVA BIÊN TẬP Nhân vụ hỗn loạn ở Công viên Nước Hồ Tây. Đào Quang Huy
Popular Posts
Jeune femme en robe bleue (Lương Xuân Nhị)

Blue silk dress

TTXVA EDITS Composer : Doan Chuan Singer : Anh Tuyet Wind flies in from all directions, comes here, floods my soul, ...
Both opposition candidates concede defeat in Cuban vote 13

Both opposition candidates concede defeat in Cuban vote

TTXVA cites from The San Diego Union-Tribune Two dissident candidates conceded defeat Sunday in Cuban local elections that ...
Cambodian school catapults street kids to the Big Top

Cambodian school catapults street kids to the Big Top

TTXVA cites from AFP Phare Ponleu Selpak Circus School in Cambodia is allowing some of the country's most ...
Mobile App đọc tin TTXVA